Με αφορμή την κινηματογραφική ταινία «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν, μια νέα επιστημονική μελέτη επαναφέρει στο προσκήνιο ένα από τα μεγαλύτερα αινίγματα της κλασικής αρχαιότητας: βρισκόταν πράγματι η πατρίδα του Οδυσσέα στη σημερινή Ιθάκη;

Η έρευνα, καρπός μιας προσπάθειας που διήρκεσε 25 χρόνια και παρουσιάστηκε αρχικά στην επιθεώρηση Antigone, υποστηρίζει ότι η ομηρική Ιθάκη δεν ταυτίζεται με το σημερινό νησί, αλλά με τη χερσόνησο της Παλικής στη δυτική Κεφαλονιά. Ωστόσο, η θεωρία αυτή απέχει πολύ από το να θεωρείται οριστικά αποδεκτή.

Αντίθετα, νέα αρχαιολογικά δεδομένα και ανασκαφές στην ίδια την Ιθάκη ενισχύουν την αντίθετη άποψη, ότι δηλαδή το βασίλειο του Οδυσσέα βρισκόταν εκεί όπου το τοποθετεί η παράδοση εδώ και αιώνες.

Η θεωρία που γεννήθηκε σε ένα δείπνο και εξελίχθηκε σε επιστημονική αποστολή

Η ιστορία ξεκινά πριν από περίπου 25 χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Ο Βρετανός επιχειρηματίας και λάτρης του Ομήρου Ρόμπερτ Μπίτλστοουν συζήτησε επί ώρες με τον διακεκριμένο κλασικιστή Τζέιμς Ντίγκλ μια διαφορετική ανάγνωση της «Οδύσσειας».

Η βασική τους διαπίστωση ήταν ότι οι γεωγραφικές περιγραφές του Ομήρου δεν φαίνεται να ταιριάζουν με τη σημερινή Ιθάκη. Στο έπος, η Ιθάκη παρουσιάζεται ως η δυτικότερη περιοχή του βασιλείου, στραμμένη προς το ανοιχτό πέλαγος και σχετικά επίπεδη. Αντίθετα, το σημερινό νησί βρίσκεται ανατολικότερα από την Κεφαλονιά και χαρακτηρίζεται από έντονο ορεινό ανάγλυφο.

Για τους ερευνητές, η Παλική της Κεφαλονιάς ανταποκρίνεται πολύ περισσότερο στις ομηρικές περιγραφές.

Το μεγαλύτερο εμπόδιο: η Παλική δεν είναι νησί

Η θεωρία ωστόσο, προσέκρουσε εξαρχής σε ένα προφανές πρόβλημα. Η Παλική αποτελεί σήμερα χερσόνησο και όχι ανεξάρτητο νησί.

Αρχικά, ο Μπίτλστοουν υποστήριξε ότι κατά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού η Παλική χωριζόταν από την υπόλοιπη Κεφαλονιά με θαλάσσιο κανάλι, το οποίο έκλεισε αργότερα από ισχυρές κατολισθήσεις που προκάλεσαν σεισμοί.

Για να ελεγχθεί η υπόθεση, χρηματοδότησε με περισσότερα από ένα εκατομμύριο ευρώ εκτεταμένες γεωλογικές έρευνες. Τα αποτελέσματα, όμως, δεν επιβεβαίωσαν το βασικό της σκέλος. Οι αναλύσεις έδειξαν ότι μπορεί να υπήρχε θαλάσσιο πέρασμα πριν από εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια, όχι όμως γύρω στο 1200 π.Χ., την εποχή στην οποία τοποθετείται παραδοσιακά ο Τρωικός Πόλεμος.

Ωστόσο, η αποτυχία αυτή δεν οδήγησε στην εγκατάλειψη της θεωρίας.

Η λέξη που άλλαξε την ανάγνωση της «Οδύσσειας»

Επανεξετάζοντας το αρχαίο κείμενο, ο Μπίτλστοουν και ο Ντίγκλ κατέληξαν σε μια διαφορετική προσέγγιση.

Υποστηρίζουν ότι ο Όμηρος δεν αποκαλεί ποτέ ρητά την Ιθάκη «νήσο». Αντίθετα, χρησιμοποιεί επανειλημμένα όρους όπως «γαία», «πατρίς γαία» και «δήμος», δηλαδή εκφράσεις που περιγράφουν μια επικράτεια και όχι υποχρεωτικά ένα νησί.

Σύμφωνα με τον Ντίγκλ, ο ποιητής θα μπορούσε χωρίς κανένα μετρικό πρόβλημα να χρησιμοποιήσει τη λέξη «νήσος», όμως συνειδητά επέλεξε διαφορετική ορολογία. Αυτό αποτελεί, κατά τους συντάκτες της μελέτης, ένα από τα ισχυρότερα φιλολογικά επιχειρήματα υπέρ της θεωρίας τους.

Η άλλη πλευρά: οι ανασκαφές στην Ιθάκη δίνουν διαφορετική εικόνα

Η νέα θεωρία, όμως, συναντά ισχυρές αντιδράσεις από αρχαιολόγους που εργάζονται επί δεκαετίες στην ίδια την Ιθάκη.

Όπως επισημαίνει η συγγραφέας Jane Cochrane σε ανάλυσή της στον βρετανικό Independent, στον αρχαιολογικό χώρο του Αγίου Αθανασίου – γνωστό και ως «Σχολή του Ομήρου» – έχουν εντοπιστεί οικοδομικά κατάλοιπα που χρονολογούνται πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την Ύστερη Εποχή του Χαλκού, παρουσιάζοντας αξιοσημείωτες ομοιότητες με τις περιγραφές του ομηρικού ανακτόρου.

Οι ανασκαφές των αρχαιολόγων Λίτσας Κοντόρλη-Παπαδοπούλου και Θανάση Παπαδόπουλου αποκάλυψαν λαξευμένα πέτρινα σκαλοπάτια, μυκηναϊκό μέγαρο και πηγάδι, στοιχεία που, σύμφωνα με τους ίδιους, ταιριάζουν εντυπωσιακά με τις περιγραφές της «Οδύσσειας».

Νέα ευρήματα κρατούν ανοιχτή τη συζήτηση

Οι εργασίες στον Άγιο Αθανάσιο διακόπηκαν πριν από χρόνια λόγω έλλειψης χρηματοδότησης, όμως τα τελευταία χρόνια νέα στοιχεία ήρθαν στο «φως».

Σύμφωνα με την ίδια ανάλυση, αρχαιολόγοι που μελέτησαν αταξινόμητα ευρήματα εντόπισαν κεραμίδια με χαραγμένο το όνομα του Οδυσσέα, ενώ το υπουργείο Πολιτισμού έχει αναγνωρίσει ότι ο χώρος αποτελούσε τόπο λατρείας του ήρωα ήδη από τον 2ο αιώνα π.Χ. Παράλληλα, η Cochrane υποστηρίζει ότι ο αρχαιολογικός χώρος παραμένει υποχρηματοδοτούμενος και ανεπαρκώς προστατευμένος, ζητώντας την επανέναρξη και ενίσχυση των ερευνών.

Ένα μυστήριο που δύσκολα θα λυθεί σύντομα

Η θεωρία της Παλικής έχει κερδίσει την προσοχή της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας, καθώς συνδυάζει φιλολογική ανάλυση, γεωλογία και γεωγραφία.

Ωστόσο, η ίδια η γεωλογική της βάση αποδυναμώθηκε από τις έρευνες που χρηματοδότησαν οι υποστηρικτές της, ενώ οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις στην Ιθάκη συνεχίζουν να προσφέρουν επιχειρήματα στην παραδοσιακή άποψη.

Έτσι, περισσότερο από τρεις χιλιάδες χρόνια μετά τα γεγονότα που αφηγείται ο Όμηρος, η αναζήτηση της πραγματικής πατρίδας του Οδυσσέα παραμένει ανοιχτή.

Ίσως η νέα κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» αναζωπυρώσει το ενδιαφέρον του κοινού, όμως η οριστική απάντηση φαίνεται πως θα δοθεί μόνο μέσα από τη συνέχιση των αρχαιολογικών ερευνών και την αξιολόγηση νέων επιστημονικών δεδομένων.

Πηγή: flash.gr