Η εποχή μας χαρακτηρίζεται από μια βαθιά και πολυδιάστατη κρίση, η οποία δεν είναι μόνο οικονομική ή πολιτική, αλλά κυρίως αξιακή και πνευματική. Πρόκειται για μια κρίση των θεμελιωδών αρχών που επί αιώνες διαμόρφωσαν τον κοινωνικό ιστό και εξασφάλισαν τη συνοχή, την εμπιστοσύνη και την ασφάλεια των κοινωνιών. Όταν οι αξίες που συγκροτούν το συλλογικό μας ήθος αποδυναμώνονται, τότε η κοινωνία χάνει τον ηθικό της προσανατολισμό και οδηγείται σταδιακά σε μια κατάσταση σύγχυσης, αποξένωσης και αβεβαιότητας.
Στην μακραίωνη ιστορία μας, η σχέση ανάμεσα στην ηθική τάξη και την κοινωνική σταθερότητα υπήρξε θεμελιώδης. Ήδη από την αρχαία ελληνική φιλοσοφία, η έννοια της αρετής θεωρήθηκε προϋπόθεση της ευδαιμονίας τόσο του ατόμου όσο και της πολιτείας.
Η κοινωνία δεν συγκροτείται απλώς από θεσμούς, γραπτούς νόμους και κανόνες, αλλά από ένα κοινό σύστημα αξιών και έθους, που καθοδηγεί τη συμπεριφορά των πολιτών. Όταν αυτό το σύστημα αποδυναμώνεται, τότε οι θεσμοί απογυμνώνονται από το ηθικό τους περιεχόμενο και η κοινωνική συμβίωση μετατρέπεται σε μια εύθραυστη ισορροπία συμφερόντων.
Είναι πλέον πασιφανές ότι όσο πιο πολύ απομακρυνόμαστε από το Θεό και τα χρηστά ήθη τόσο μεγαλύτερη σήψη βιώνουμε.
Αυτή η σήψη αποτυπώνεται με τη σύγχρονη κρίση αξιών ενώ εκδηλώνεται ποικιλοτρόπος. Παρατηρούμε επομένως την υποχώρηση της συλλογικότητας μπροστά στην κυριαρχία ενός ακραίου ατομικισμού, την αποδυνάμωση της έννοιας της ευθύνης, την υποκατάσταση της αλήθειας από την επιφανειακή εικόνα και την επικράτηση ενός πολιτισμού στιγμιαίας ικανοποίησης.Ενώ τα πάντα κινούνται και θυσιάζονται υπό το πρίσμα του χρήματος για την δύναμη-εξουσία/επιρροή που ασκεί στα υποκείμενα.
Με αυτο τον τρόπο η κοινωνική συνοχή διαβρώνεται, ιδίως όταν οι άνθρωποι παύουν να αισθάνονται ότι συμμετέχουν σε μια κοινότητα αξιών , νοήματος, χρηστών ηθών, αλληλεγγύης και καλοσύνης. Με αποτέλεσμα την έλλειψη εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς, την απαξίωση της δημόσιας ζωής και την απομάκρυνση από τα υψηλά ιδανικά της αρετής, της δικαιοσύνης και της αλληλεγγύης να αποτελούν τα πρώιμα συμπτώματα αυτής της βαθύτερης κρίσης.
Η κρίση αυτή αναντίρρητα δεν αφορά μόνο την πολιτική ή την οικονομία· αφορά τον ίδιο τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον άνθρωπο και τον σκοπό της κοινωνικής ζωής. Όταν η κοινωνία απομακρύνεται από τις αρχές που θεμελιώνουν την αξιοπρέπεια του ανθρώπου και τον Χριστό τότε η ελευθερία κινδυνεύει να μετατραπεί σε αυθαιρεσία και η πρόοδος σε απλή τεχνολογική επιτάχυνση χωρίς ηθικό προσανατολισμό.
Ωστόσο, κάθε κρίση ταυτόχρονα εμπεριέχει και τη δυνατότητα αναγέννησης. Η αντιμετώπιση της κρίσης αξιών δεν μπορεί να περιοριστεί σε νομοθετικές ρυθμίσεις ή διοικητικές παρεμβάσεις. Απαιτείται μια βαθύτερη πολιτισμική και εκ-παιδευτική ανασυγκρότηση.
Πρώτον, κεντρικό ρόλο έχει καθήκον να διαδραματίσει η παιδεία. Η εκπαίδευση υποχρεούται να υπερβεί τον στενό χαρακτήρα της απλής επαγγελματικής κατάρτισης και να επανέλθει στον κλασικό της σκοπό: τη διαμόρφωση ολοκληρωμένων προσωπικοτήτων. Η καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ηθικής ευθύνης και της κοινωνικής συνείδησης αποτελεί προϋπόθεση για τη δημιουργία ενεργών και υπεύθυνων πολιτών. Μαθήματα όπως η Φιλοσοφία και τα θρησκευτικά συμβάλλουν στην κοινωνική ειρήνη και συνοχή. Η ορθόδοξη χριστιανική πίστη αποτελεί το πλέον σοβαρό εχέγγυο για την ευημερία του κοινωνικού συνόλου.
Δεύτερον, απαιτείται ουσιαστική ενίσχυση των θεσμών που καλλιεργούν την κοινωνική συνοχή, όπως η οικογένεια, η κοινότητα, αθλητικά σωματεία και οι πολιτιστικοί φορείς.
Με την ορθόδοξη εκκλησία και το κράτος οφείλουν από κοινού να αναλάβουν πιο ενεργό-επιδραστικό ρόλο στην κοινωνία.
Οι θεσμοί (προσωπικά τον Οίκο του Θεού δεν το κατηγοροιοποιώ ως θεσμό αλλά ως σανίδα και οδό σωτηρίας) αυτοί λειτουργούν ως χώροι μετάδοσης αξιών, όπου οι άνθρωποι γαλουχούνται στην έννοια της ευθύνης, της συνεργασίας, του αλληλοσεβασμού, της αγάπης, της συνεισφοράς και της αλληλεγγύης αξίες και ιδανικά που είναι τα ζητούμενα.
Τρίτον, είναι αναγκαία η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στη δημόσια ζωή. Η οποία επέρχεται μόνο μέσω της διαφάνειας, της λογοδοσίας, την εφαρμογή της κείμενης νομοθεσίας χωρις να τηρούνται δυο μέτρα και δυο σταθμά ήτοι την αμεροληψία των οργάνων και λειτουργών μιας ευνομούμενης πολιτείας καθώς και της εφαρμογής του κώδικα ηθικής και δεοντολογίας όπου συναρτήσει της συνέπειας λόγου και πράξεων των ηγεσιών αποτελούν καθοριστικούς παράγοντες για την ενίσχυση της πίστης των πολιτών στους θεσμούς. Γιατί μια κοινωνία δεν μπορεί να απαιτεί ηθική συμπεριφορά από τους πολίτες της όταν οι ίδιοι οι θεσμοί δεν λειτουργούν με ακεραιότητα.
Για αυτό απαιτείται μια ευρύτερη πολιτισμική στροφή προς την επανανακάλυψη των αξιών που θεμελιώνουν την ανθρώπινη συνύπαρξη: την αλήθεια, τη δικαιοσύνη, την αλληλεγγύη, τον σεβασμό προς τον άνθρωπο και την ευθύνη απέναντι στο κοινό καλό. Αυτές οι αξίες δεν αποτελούν αφηρημένες έννοιες, αλλά τον ηθικό ιστό που επιτρέπει στην κοινωνία να λειτουργεί με σταθερότητα και ασφάλεια. Και αν μη τι άλλο το κράτος, η εκκλησία και ο τομέας της εκπαίδευσης διαδραματίζουν το πλέον πρωταγονιστικό και καθοριστικό ρόλο για την διαμόρφωση χαρακτήρων και προσωπικοτήτων.
Μην λησμονούμε ότι οι κοινωνίες που παραμελούν το αξιακό τους θεμέλιο μπορεί “σπανίως ” να γνωρίσουν υλική πρόοδο, αλλά παραμένουν εσωτερικά εύθραυστες. Αντίθετα, οι κοινωνίες που επενδύουν στην ηθική καλλιέργεια του ανθρώπου οικοδομούν θεσμούς ανθεκτικούς στον χρόνο και δημιουργούν συνθήκες πραγματικής ελευθερίας και ευημερίας.
Κοντολογίς η κρίση αξιών που βιώνουμε δεν αποτελεί αναπόφευκτη μοίρα. Είναι μια πρόκληση που μας καλεί να επαναπροσδιορίσουμε τις προτεραιότητές μας και να επαναθεμελιώσουμε την κοινωνική ζωή πάνω σε αρχές που υπηρετούν τον άνθρωπο και το κοινό καλό.
Διότι τελικά, η ποιότητα μιας κοινωνίας δεν κρίνεται μόνο από την οικονομική της δύναμη,( δεν συζητάμε το ενδεχόμενο στο οτι όσο πιο οικονομικά εξαθλιωμένο είναι το κοινωνικό σύνολο τόσο πιο βαθιά ενδεχομένως είναι και η κρίση αξιών που βιώνει λόγω της μεγέθυνσης της δυνατότητας εισχώρησης του χρήματος και αποδόμησης των πάντων) αλλά από το ήθος των πολιτών της και το βάθος των αξιών που τους ενώνουν.
Επομένως η επιλογή είναι δική μας, ας αναλάβουμε όλοι ατομικά και συλλογικά την ευθύνη ειδάλλως η σιωπή είναι συνενοχή και συγκάλυψη σε κάτι που αύριο μπορεί να χτυπήσει (το απεύχομαι) την πόρτα μας.
Στελλάτος Ελευθέριος.
