Γράφει η Χαραλαμπία Καρούσου Τσελέντη

Μοιάζουν αταίριαστα χρονικά τα κάλαντα της Άνοιξης, όμως ταιριάζουν με την χρονολόγηση της σκέψης. Η αρχή της Άνοιξης, με το άνοιγμα της φύσης, ήταν για πολλά χρόνια εορτή και χαρά. Επειδή ήταν ωραία για την Ανθρωπότητα, η θρησκευτική παράδοση, ενέταξε το πέρασμα των τελευταίων ημερών του Χριστού, των Παθών και της Ανάστασης αυτές τις ημέρες, αρμονικά με τις αρχαίες παραδόσεις του Ελληνισμού.

Η Ανάσταση του Κυρίου, είναι η κορύφωση του σωτηριολογικού έργου Του πάνω στο οποίο θεμελιώθηκε η εκκλησία. Ύστερα από τον θάνατο τον ανθρώπινο, έρχεται η θεϊκή Ανάσταση, η τέλεια έκφραση του Θεού και του Ανθρώπου που ήταν ο Κύριος. 

 Η Ανάσταση, προοικονομείται την ημέρα πριν την μεγάλη είσοδο στα Ιεροσόλυμα. Επειδή ο Χριστός είναι ελεύθερος, βρίσκεται έξω από τον χρόνο, όμως, οι άνθρωποι βρίσκονται μέσα σε αυτόν. Έτσι, με την προϊκονομία, μπορούμε να κατανοήσουμε την ουσία της Ανάστασης μέσα από το Πάθος και το έργο. Ο Λάζαρος ανασταίνεται, ως φίλος, για τους μαθητές και τις ψυχές. Το «άνοιγμα» της Ανάστασης του Λαζάρου προς την Μ. Εβδομάδα και η Άνοιξη, εισαγάγουν την μνήμη στην έναρξη του Θείου Πάθους και της Ανάστασης. Τα κάλαντα της Άνοιξης μιλούν για τον Λάζαρο και τον Χριστό, για το θαύμα. Τα επόμενα, τα Αναστάσιμα δεν είναι της Άνοιξης, αλλά της ψυχής. Τα λόγια της Ανάστασης είναι το μήνυμα του σεβασμού απέναντι στην ψυχή, τα λόγια του Λαζάρου, είναι η υπενθύμιση της μνήμης που προετοιμάζει από το πριν, από το Σάββατο, το μετά, την Κυριακή.

Σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, τα κάλαντα του Λαζάρου αναφέρονται στο ιστορικό πλαίσιο και την προσμονή για την Ανάσταση. Τα πιο λαμπρά είναι της Κύπρου, όπου βρίσκεται η  κληρονομιά του Αγίου Λαζάρου. Όχι μόνο στη Λάρνακα αλλά σε όλη τη μεγαλόνησο, τα παιδιά και οι νέοι το πρωί του Σαββάτου ξεχύνονται στους δρόμους. Κρατούν στολισμένα κλαδιά, ανθρωπόμορφα ξόανα και τραγουδούν μαζί με όργανα. Στις Κυκλάδες, τα Δωδεκάνησα, τα Επτάνησα και το βόρειο Αιγαίο, τα κάλαντα του Λαζάρου δεν σταματούν να ακούγονται κάθε χρόνο. Στη Κεφαλονιά, στη Παλική τα παιδιά βγαίνουν στους δρόμους με ανθρώπινο ομοίωμα σε σχήμα σταυρού στολισμένο με κορδέλες, ενώ σε άλλα μέρη του νησιού, όπως η Πύλαρος, με λουλούδια και κλαδιά.

Μετά το ψάλσιμο των καλάντων, οι νέοι, επιστρέφουν στην εκκλησία όπου μαζί με τις γυναίκες και τους ιερείς, φτιάχνουν τα βάγια. Τα βάγια που λαμβάνουν οι πιστοί, έχουν την ευλογία του έργου των ψυχών- των καλάντων των παιδιών και των ενοριτών.

Σε άλλες περιοχές του Ελληνισμού, όπως η Αιτωλοακαρνανία και η Ήπειρος, τα παιδιά και οι νέοι κρατούν σταυρούς με κουδούνες, ενώ γνωστό είναι και το έθιμο με τις Λαζαρίνες από τη Μακεδονία. Οι Λαζαρίνες είναι οι κοπέλες που στολισμένες τραγουδούν τον Λάζαρο.

 Το μοτίβο των καλάντων περιλαμβάνει: την αναγγελία της Ανάστασης του Λαζάρου, της Κυριακής και του Πάσχα:

• Που’ σαι Λάζαρε που είναι η φωνή σου, που σε γύρευε η μάνα και η αδελφή σου… Βάγια βάγια των βαγιών τρώνε ψάρι και κολιό και την άλλη Κυριακή τρώνε το ψητό αρνί
• Ήρθε ο Λάζαρος, ήρθαν τα Βάγια,
  ήρθε των Βαγιών η εβδομάδα.
  Ξύπνα Λάζαρε και μην κοιμάσαι,
  ήρθε η μέρα σου και η χαρά σου. Πού ήσουν Λάζαρε; Πού ήσουν κρυμμένος;Κάτω στους νεκρούς, σαν πεθαμένος. Δε μου φέρνετε, λίγο νεράκι, που ‘ν’ το στόμα μου πικρό φαρμάκι.

Λαζαρίνες

Ήρθ’ ου Λάζαρους, ήρθαν τα βάγια Ήρθ’ η Κυριακή που τρών’ τα ψάρια. Σήκου Λάζαρι μ’ κι μην κοιμάσι ήρθ’ η μάνα σου απού την Πόλη, σούφιρι χαρτί κι καλαμάρι, γράφτει Θόδουρι, γράφτει Δημήτρη, γράφτει Λιμουνιά κι Κυπαρίσση. Τώρα λάλησιν πουλί κι αηδόνι, Τώρα λάλησιν κι χιλιδόνι. Κι απ’ τ΄χρόν’. – Αρχείο Γ. Δ. Μοσχόπουλος

Κύπρος

Έαρ ημίν επέφανεν τοις πάσι το μηνύον η του Λαζάρου έγερσις, ξένον φρικτόν σημείον. Άνθη και ρόδα εύοσμα, κατάνυξις ψυχής τε και λέγω σας, ακροαταί, εις την χαράν να είσθε. Αρχίζω την διήγησιν κι όλοι ν’ ακροαστείτε δια να καταλάβετε και να κατανυχθείτε. Ο Λάζαρος κατήγετο από την Βηθανίαν είχεν και δύο αδελφάς, την Μάρθαν και Μαρίαν

Κάλυμνος

Σήμερον έρχεται ο Χριστός, ο επουράνιος Θεός, εν πόλει Βηθανία, με κλάδους και βαΐα. Εις την πόλη Βηθανία Μάρθα κλαίει και Μαρία, Λάζαρο τον αδελφό τους τον γλυκύ και καρδιακό τους. Τον μοιρολογούν και λένε τον μοιρολογούν και κλαίνει, τρεις ημέρες τον θρηνούσαν και τον εμοιρολογούσαν.

Κρήτη

…Την ημέρα την Τετάρτη κίνησ’ ο Χριστός για να ‘ρθει
Και εβγήκε κι η Μαρία έξω από τη Βηθανία
Και εμπρός Του γόνυ κλίνει και τους πόδας Του φιλεί.
−Αν εδώ ήσουν, Χριστέ μου, δεν θα πέθαιν’ αδερφός μου
Μα και τώρα εγώ πιστεύω και καλότατα ηξεύρω
Οτι δύνασαι αν θελήσεις και νεκρούς να ανασταίνεις.
Λέγει:− πίστευε Μαρία άγομεν εις τα μνημεία….

Θράκη

Ήρθι Λάζαρους, ήρθαν τα Βάγια,
ήρθι κι έρηνους τρεις γουρασνίτσις αράδα
αράδα παλληκαράκια μας (σταύρου-σταυρίτσια).
Να σας ρωτήσουμε για τον αφέντη. –
Μήπως τον είδατε στα εννιά παζάρια. –
Εμείς τον είδαμε στα εννιά παζάρια,
μύρο εμοίραζε στις Ρωμιοπούλες,
ρόδα εμοίραζε στις Τουρκοπούλες.
Βάια, βάια του Βαϊού
ως την άλλη Κυριακή
με τη Λαμπρή την Πασχαλιά και τον καλό το χρόνο.
Κι εμείς θα τραγουδήσουμε ‘‘Θεός να σας φυλάξη’’ – εθνολογικό μουσείο Θράκης.

Τα κάλαντα, είναι της παραμονής της εορτής, είναι τα προεόρτια της Ανάστασης. Παρά την κατάνυξη της Μ. Εβδομάδας, η πνευματική και σωματική προετοιμασία στοχεύει στην αποκόμιση της κληρονομίας του Χριστού. Η ανάσταση του Λαζάρου, δεν είναι αποκλειστικά για την κοινωνία ώστε να ακολουθήσει ο θρίαμβος της εισόδου στα Ιεροσόλυμα. Είναι για να δοξαστεί στις ψυχές ο Χριστός. Στη λαογραφία του Ελληνισμού, τα κάλαντα του Λαζάρου, είναι αυτά που ξεκινούν τα έθιμα της Μ. Εβδομάδας, που κορυφώνονται με την Ανάσταση. Είναι όλα προπαρασκευαστικά. Ουσιαστικά όλη η Μ. εβδομάδα είναι διαβατήρια για αυτό και η Διακαινήσιμος, θεωρείται ως μία ημέρα. Τα έθιμα μέσα στη Μ. Εβδομάδα, καθοδηγούνται από τις ευαγγελικές περικοπές. Η Κυριακή των Βαΐων είναι η πρώτη χαρά της Ανάστασης, της μεγάλης μεταχαράς.

Βιβλιογραφία

Δ. Σ. Λουκάτου, συμπληρωματικά του χειμώνα και της Άνοιξης, εκδόσεις Φιλιππότη, 1980.

Δ. Σ. Λουκάτου, πασχαλινά και της Άνοιξης, εκδόσεις Φιλιππότη, 1961.

Ν. Λυγερός, τα Λόγια της Ανάστασης, https://lygeros.org/43101-gr/.

Λαζαρίνες, ΠΕΔ, ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, https://he.duth.gr/pedamth/web/el/taxonomy/term/34.